| Главная » Статьи » Все о Ногайской орде |
Асан Кайгылы эм Яныбек-хан. Асан Кайгылы и хан Джанибек
| Макаладынъ толы нускасы, Шоьл Тавысы газетте баспаланган NN26, 27, 28-ши, 2025 й. Полная версия статьи, опубликованной в газете Шоьл Тавысы в NN26, 27, 28, за 2025 г.. Асан Кайгылы эм Яныбек-хан. Асан Кайгылы ким, кайдай киси экени дуныяда кенъ белгили, ама тарих бойынша ол аз тешкерилген, соннан себеп онынъ акында туьрли кыраллардагы сыйлавшылар арасында коьп эрислер коьтериледи. Сол эрислердинъ негизи аз маьлимет Асан Кайгылыдынъ яшавы эм ислери акында, сога коьре онынъ аты ман байланыслы коьп таварыхлар эм энгимелер тувадылар. Мине не уьшин бу макаладынъ туьп ойы: ногай йырав Асан Кайгылыдынъ яшавын эм эткен ислерин тешкеруьв. Сосы истинъ кыйынлыгына карасак, оннан тура я бир маглумат, я бир тарих билдирувде йок, фольклор эм янъы шыккан ыспатсыз энгимелерди эм хабарларды санамасак. Бу макалада Асан Кайгылыдынъ керти болганын ыспатламага шалысув озгарылаяк, тек таварыхларга тувыл, ама айланма тарих маьлиметлерге де таянып. Тагы да мунда аькелинип салынаяк баьри туьсиндируьв маьлиметлер, Асан Кайгылы я казах ханы Жанибек Барак улы ман байланыслы болып болмайды, я Алтын Ордадагы Узбек улы Джаныбек хан ман да байланыслы болып болмайды, бир неше аьлимлер эм ислевшилер айтса да, эм сосы Асан Кайгылы тап ногай йырав экенин белгиленеек бу макалада. Баслайык, А. И.-М. Сикалиев бойыша, ногай йырав Асан Кайгылы 1490-шы йылларда тувган эм 1570-ши йылларда оьлген (5, 52 б.). Ол ногайлар яшавы акында коьп йырлар эм дестанлар язган Асан Кайгылы бизге белгили баьри заттан да алдын, оьзининъ оьлимсиз шыгармалары ман, олардынъ арасында айырым ерин алады онынъ Азиз Яныбек-ханга айтылган маслагатлы йыры: «Асан Кайгылыдынъ Азиз-Яныбек ханга айткан назымы» (2, 56-58 б.). Асан Кайгылы Яныбектен тура айтады ога, оны хан деп атап: Яныбек атлы сен эдинъ, Яхшылар ман тенъ эдинъ, Оьз халкынъа кас болдынъ, Яманлар ман дос болдынъ. Кара йылан болдынъ сен, Халкынъ канын сордынъ сен. Казналарга толдынъ сен, Кайгыларга толдым мен. (2, 56 б.) - - - - - - - - - - - Яныбек атлы ханымыз. Ногайлы ды данымыз. Кенъесимиз алмасанъ Тасып шыгар канымыз. (2. 57 б.) Кайсы Яныбектен тура айтылады мунда? Аьлимлердинъ коьбиси казахлардынъ, Керей-ханнынъ аркалдасы эм Барак-ханнынъ увылы Жаныбек-хан деп эсаплайды оны. Аз-Джаныбек – казахлардынъ солтан-шынгызлы 1428 й. тувган эм 1473-ши й. оьлген (онынъ аты тарих язувларда тек 1473 й. дейим карсы келеди) (6). Тап сосы ятлавга сылтавлайдылар казах ислевшилердинъ коьбиси, соны казах хан Жанибек б. Барак Урус-ханнынъ несилиннен тура айтылады деп эсаплап. Олардынъ арасында биревлер Асан Кайгылы алды кере Улуг-Мухаммед-ханнынъ маслагатшысы болган деп эсаплайдылар, оннан сонъ Абулхайыр-ханнынъ маслагатшысы эм сосы хан оьлген сонъ казахлардынъ ханларына – Керей эм Жаныбекке коьшкен дейдилер. (1). Казахлардынъ нусхасы бетер ушын болып коьринеди, неге десе ятлавда эске алынадылар Эдилдинъ куьнтувар беттеги йылгалары: Яйык, Ем, айтылады аьли де Уил, сол ерлерде казахлардынъ Барак увылы Жаныбек-ханы бир заманлар яшап турган, ама ногайлар ман Яныбек-ханнынъ ятлавда юруьви Эдилден Емге эм куьнтувар бетке болмай, Емнен Яйыкка эм Эдилге куьнтувардан куьнбатар бетке юруьви бир аз тоьмен туьсиреди. Тагы да косув керек, янастырып айтылган яшав йыллары Асан Кайгылыдынъ Сикалиев бойынша эм Жаныбек казах ханнынъ бири бириси мен заманлары кайтип этсенъ де келиспейдилер. Сонъгы йылларда бир-бир ногай тешкеруьвшилер (мысалы, И.С. Капаев) бир балав шыгардылар, онынъ бойынша Асан Кайгылы, белки, Алтын Ордадынъ ханы Джаныбек б. Узбектинъ вакытында онынъ якында турган болмага болады (11, 73 б.), сол хан казах Жаныбек-ханнан 100 йыл аьвел Алтын Ордадынъ ханы болган (1342-1357). (3, 134-145 б.). Болганма онынъ якында йырав Асан Кайгылы, болган-болмаган затларды айырып карайык. Алтын Ордадынъ Джаныбек-ханнынъ нускасында тувра ыспатлар (язылган булаклар) йок. Энди карайык шети мен тиетаган болган ислерди, олар бизге коьмек этер эште бу соравдынъ маьнесине шыкпага. Асан Кайгылыдынъ ятлавында айтылады Эдилдинъ бойында кутылмайтаган согыслардынъ акында: «Эдил деген кыянга Энъкейип келдинъ тар ерге, Дава-согыс бар ерге.» (2, 56 б.). Ама Почекаев Р.Ю. бойынша, Узбек увылы Джаныбек-хан оьмир суьргенде Эдилднъ бойында уьйкен дав-согыслар болмаган. Генуядынъ аьскерлери мен болган согыслар, ама бу давлар Азактынъ айланмасында болган, кайсыларда хан енъилетаган болган. Аьли де онынъ оьмирининъ ызына таман болган уьстинликли дав Азербайджанда, кайзаман Джаныбек-хан Тебризди алды. (3, 134-145 б.). Соны ман шети мен тийген болган ислер де катырмайды Асан Кайгылы Узбек увылы Джанибекке язганын бу йырды. Иса Капаевтинъ балавы бизге коьрсетти тек казах Жаныбек-хан б. Барак б. Куйричак болмаска да болады, баска нускада болмага болады, сога коьре ой келди баска Джанибек атлы ханларды излемеге. Соны ман биз коьремиз, алдын шыгарылган бир балав да шешпейди савлай карсылыкларды Асан Кайгылы инсанлык кебин эм онынъ Яныбек-хан ман байланысларын. Белки, тарихта бар болгандыр баска ханлар Яныбек деген аты ман, мысалы, сондай ханга усайды Кырымда ХVII оьмирде яшаган хан Яныбек, ама бу Асан Кайгылага айлак кеш усайды, косайым аьли де сога, бу кырым ханы Эдилдинъ сол ягына шыккан деп йок бир маьлимет те. Тагы да бир аз белгили хан Яныбек атлыдан тура айтылады Почекаев Р.Ю. «Цари ордынские» деген китабында (3, 268-270 б.) эм Трепавлов В.В. «История Ногайской Орды» деген китабында (4, 133-136 б.). Бу Яныбек Махмуд-ханнынъ увылы эм Кучук-Мухаммед-ханнынъ немереси, келисли Ахмат-ханга ол агасынынъ увылы (куваты) болады. Ахмат-хан кыска заманга 1476 й. оны Кырымга хан этип салды. Ама сонъгы 1477 йылда оны Нур-Даьвлет б. Хаджи-Гирей тактан кулады (3, 268-270 б.) эм 1510-ши йылларга дейим онынъ акында бир зат та эситилмеди. 1510-шы йылда Ногай ордадынъ оькиметинде кыйын аьллер басланды. Алды баслап Шейх-Мухаммед-бий (Шыгым) оьзининъ Ал-Шынъгыр агасы ман тилбирлик табалмадылар: экевиде оьзлерин бий деп халкка билдирдилер. Ал-Шынъгыр енъди эм Шыгымга Эдилдинъ онъ ягына амалсыздан кешпеге керек болды оьзининъ 10 мынъ аьдемли уьлиси мен, оны Трепавлов В.В. язады. (4, 133-136 б.). Астраханнынъ (Аштарханнынъ) ханы Яныбек б. Махмуд (тап сол Ахмат-ханнынь куваты), Почекаев Р.Ю. бойынша, пайдалангысы келди Шыгымнынъ баьлеге калган аьллери мен эм Ал-Шынъгырга экевимиз ога (Шыгымга) ябылып басып алайык деп айтты, ама Ал-Шынъгыр аьскершилер мен Астарханга келгишей, Яныбек оьзининъ аркалдаслары ман солтанлар Муртаза, Музаффар эм Хаджике мен (янъы Литвадан есирден келгенлер мен) Шейх-Мухаммед-бийге ябылып басып алган болыптылар, кайсы Астарханнан узак тувыл ерде Эдилдинъ онъ ягында оьзининъ (10 мынъ) уьлиси мен коьшип юрген ерде, эм баьр затын да тартып алдылар, а Шыгымнынъ уьлисин Яныбек аркалдаслары ман оьзине алдылар. Ондай зат Ал-Шынъгырга ярамады, кайсысы Яныбекке кутырынды, оны айыплады сендирип алдаткан уьшин эм оннан акын алаяк болып ханнынъ аркалдасларына шапкын этейик эм Шыгымнынъ уьлисин олардан басып алайык деп айтты Яныбек-ханга. Ондай затка Яныбек макул болмады. Ал-Шынъгыр кайтип кетти Яйыкка бос колы ман. (4, 133-136 б.). Сонда бир аз заманнан, Сарайшыкка кайтип келди Шыгымда, бузгышланып калган 19 аьдеми мен. Ол оьзининъ кысметин агасынынъ колына берди, Ал-Шынъгыр оны Сарайшыктагы тутнакка олтыртты, оннан оны, 50 аьскери мен келип, Мамай-мырза куткарды, Ал-Шынъгырдынъ ашувыннан коркпай. Шыгым тагы да кетти Эдилдинъ онъ ягына. Мунда ол тагы да карсы келди оны янъыларда тонаган Ахмат-ханнынъ увылларына, тек бу йол Шыгым-бий оларды калай болса да соьйтип те коьндирди, олар оьннан сонъ оны, Шыгымды, беклербек эттилер, соны ман куьзде 1514 й. Тоьмен юртында, Терек сувдынъ ягасында, Тахт Элди кайтадан ерине салдылар. Ханлыкты алдын баслап, аьдетин этеек уьшин, ясы уьйкен Муртазага бердилер, кайсысы алмады, неге десе картлыктан бажарып болмаяк деди, оьннан сонъ, Муртаза, Музаффар эм ногай мырзалар коьзинше Хаджикеди (Хаджи-Ахматты) такка коьтерип салдылар. Хаджике Шейх-Мухаммедты оьзине беклербек этип салды. Соннан сонъ хан эм беклербек бир-бириси мен соьйлесип, кеш калдырмай, оьзлерин кавыфсызлык этеек уьшин, куьндеслерин (Музаффарды эки кедеси мен эм Муртазады) тутнакка олтырттылар, кайдан Музаффар бир кедеси мен шыгып кашып болды Астарханга. (3, 268-270 б., 4, 135 б.). Астарханда Яныбек-хан аркалдасыннан эм куватыннан сол хабарларды эситип, тагы да Ал-Шынъгырды шакырды, энди беклербек болган Шыгымга эм Хаджике-ханга шапкынлык этейик деп. Ал-Шынъгыр оьзининъ ага-инилери мен увыт-навруз айларда 1515 й. келип, аьзир эди шапкынлык этпеге Яныбек пен бирше Шыгымга эм Хаджикеге, ама бир шарт салды, Яныбек алдын баслап Ахматтынъ уланларын Астарханнан кувып шыгарсын деп бий талап этти, неге десе бийдинъ оларга ынанувы йок эди. Яныбек унамады эм оьз соьзинде ийнатлык этти. Ал-Шынъгыр Астарханды камалавда этти бир куьннинъ ишинде, ама, алалмай оны, кетти кайтип шоьлге. (4. 136 б.). Сонъ, Трепавлов маьлимети бойынша, Шыгым энди Астарханда Яныбек-хан ман Кырым хан Мухаммед-Гирейдинъ шапкынлыгын кайтараятыр эди, сол заттан тура айтылаятыр эди кырым ханнынъ ярлыгында 3 сары тамбыз 1515 й. Шыгым ман Яныбек куьни-бурын Эдилдынъ сол ягына шыктылар эм душпанлары оларга ете алмадылар. Сонъгы ислер, булай болдылар: Ал-Шынъгыр ман Шыгым арасында согыс болды, сонынъ тамамы ман Ал-Шынъгыр бузгышланды эм амалсыздан Кырым ханга келди эм ярдам тиледи оннан. Ама коьп заман кетпей, Шыгым-бий келип калды Кырымга эм соьзин ханга катырып айтты бир согыста болмады деп, Ал-Шынъгырдынъ уьлислерин, оннан алынган, кайтарып берейим деп, эгер хан буйырык берсе. Эм сол заман ол ханга экевимиз Яныбек-ханга бирше урайык деди. Тагы да ол ханга кудалар болайык деди, балаларымызды уьйлендирип эм ханга карындасын яде аьптесин берип. (4, 136 б.). Шыгым анълатты, карсылыклар эм согыслар оларда болдылар Астарханнан (Яныбек-хан) себептен, сога коьре «бизим уьлислерде аьдемлеримиз калмады», коьресинъ аьдемлер бетер кавыфсыз ерлерге кеткен болар, сол эсапта Яныбектинъ Астархан ханлыгына да. (4, 137 б.). Ал-Шынъгыр сондай оьзининъ куьндесининъ аьрекетлерин коьрип, шыдаялмады эм Кырымнан шыгып кашты, кавыфланып хан ман Шыгымнынъ ога карсы билисуьвинен. (4, 138 б.). Энди салыстырып карайык бу болган затларды Асан Кайгылы кайтып оларды коьрсетеди оьзининъ ятлавында эм белгилеп карайык келисеме экен олар Яныбектен тура хабарга: Емде кенъес кылмадынъ Емнен элди коьширдинъ. Яйык сувы ягымлы Отын тапсанъ, тойымлы. Яйык коьздинъ ясы эди, Юзигимнинъ касы эди Юрегимнинъ басы эди. Яйыкта кенъес кылмадынъ Яйыктан элди коьширдинъ Элбенъ-элбенъ ювырган, Эбелек отка семирген, Явдынъ йолын кувырган, Эки семиз колга алып, Эрлер йортып куьн коьрген, Эдил деген кыянга Энъкейип келдинъ тар ерге, Дава-согыс бар ерге. Мунда кенъес кылмасанъ, Кенъестинъ туьби кара халк Кенъесип урар кара халк. (2. 56 б.). Мунда биз коьремиз ногай ордалардынъ коьшуьвин Яныбек-ханнынъ буйрыгы ман, алдын баслап Емнен Яйыкка, оннан сонъ Яйыктан Эдилге дейим, бу зат ойга киреди, калай болса да Яныбек Астарханнынъ ханы болган, кайсыга коьресинъ аз болса да Ал-Шынъгыр-бий бойсынув керек болган. Бийге эм йыравга мундай табиат ярамайды, ама Яныбекте, коьресинъ, оьзининъ аьвел ойлары болган, мысалы, Тахт Элдинъ ханы болмага. Кайдай давлардан тура мунда айтылады? Ондай давлар XV оьмир басында Эдилдинъ тоьмен бойында акыйкатлай болган. Трепавловта окыймыз: куьзде 1501 й. бес мырзалардынъ куьплери ети куьннинъ ишинде онынъ (Абд-ал-Керимнынъ) баскаласын (Астарханды) курсаган эди (4, 119 б.). Сонъ, биз билемиз, 1502 й. Менгли-Гирей бузгышлады Тахт-Элды эм Эдилдеги Сарай-калады аьдетин эткендей этип бузды (3, 300 б.). Оннан сонъ, 1503 й. тамбыз айында, Почекаевтынъ соьзи мен, Астархан каладагы Абд-ал-Керим-хан ман Бахадур-солтанды (Шейх-Ахматтынъ тувган иниси) Шейх-Ахмат-хан, ногай Ямгуршы-бийдинъ эм Агыс-мырзадынъ аьскершилери мен курсадылар. Ама Москва (Мескеу) тыюв этти ногайларга Шейх-Ахмат-ханга ярдам этпеге Астарханды камаламага, сога коьре бий эм мырза аьскерлерин артка тайдырдылар, Москвадынъ Иван-III уллы бийи мен урсыскысы келмей. Шейх-Ахмат, Абд-ал-Керим-ханнан кавыфланып, куьнбатар бетке кашты. Сосы шактан алып Астархан ханлыгы бойсынмавлыкта (Тахт Элиден) болып баслаган. (3, 301 б.). Сонъ, Трепавлов В.В. бойынша, 1507 йылдан баслап, Кырымнынъ калгасы Мухаммед-Гирей тез-тез келип баслайды Астарханнынъ айланмасына, ногай мырзаларды тонап эм олардынъ уьлислерин есирге алып аькетип. Боьтен де коьп халк 1509 й. басып алынган эди, кайзаман Агыс-мырза баска 40 ногай мырзалар ман токтастылар Кырымга шапкын этпеге. Ама Мухаммед-Гирей 250 мынъ аьскерде бас болып олардынъ алдын алды, биринши шапкынлык этти эм кырымнынъ есирине сав ногай уьлисининъ яртысына дейим туьсти, кайсыларды сав 20 куьн йиберип турдылар Кырымнынъ ишине Ор-Капы каладынъ уьстиннен. (4, 165 б.). Соны ман, биз коьремиз, бу ерлерде дав-согыслар коьп болган эм бу зат беркитеди, Асан Кайгылы сосы вакыттан тура айткан экенин эм сосы ханга Асан Кайгылы хат язганын коьрсетеди. Энди, эш шексинмеек уьшин, ятлавдынъ айырым белгилерин тергейик эм бас деп ашыклайык кайдай Асан Кайгылыда Яныбек-ханга давалардынъ негизи болган эм келислиме экен олар болган ислер мен сол вакытта Астархан ханлыгыда эм Ногай Ордада: Элди эки боьлдирдинъ, Боьденинъди буьлдирдинъ, Душпанларды куьлдирдинъ. Ногайымды талдырдынъ, Баьтирлерим кырдырдынъ, Каьрибинъ мен касарынъды, Айыры куржын арттырып, Айылларын тарттырып, Ят эллерде юрдирдинъ, Оьзинъе даьврен суьрдирдинъ... (2, 57 б.). Негизли дава белгиленеди бу соьзлерде: "Элди эки боьлдирдинъ". Коьресинъ, Яныбек биринши ногай питнединъ ишинде болган, кайзаман бир-бириси мен сыйысып юрген Шыгым эм Ал-Шынъгыр бирден ягаластылар. Аз дегенде, усайды, хан хабарлы болган олардынъ тилбирликсиз экенин, ол болмаса шакырмас эди Ал-Шынъгырды Шыгымга шапкын этпеге. Болмага болады, тап сосы шакырув боьлген болган ногайларды, а Джаныбек сол боьлинуьвден оьзине пайда алмага токтасты. Экинши дава: «Боьденинъди буьлдирдинъ». Джаныбек-ханнынъ бу куьнасин Кырым-хан Мухаммед-Гирей мен соьйлегенде Шыгым-бий беркитти: «Карсылыклар эм согыслар оларда болдылар Астарханнан (Яныбек-ханан) себеп, сога коьре бизим уьлислерде аьдемлеримиз калмады»». (йогарда каранъыз). Уьшинши дава: «Душпанларды куьлдирдинъ». Ушынлайда, Яныбек эки керен Ал-Шынъгырды шакырды оьзине аьскерлик коьмек кереккенде эм эки кере де Ал-Шынъгыр бос колы ман кайтып кетти. Бу аьл енъилуьвден де яман эди, ызы онынъ булай болды: Ал-Шынъгырдыъ кейфи тоьмен туьсип, согыссыз (Шыгымга ынансак) уьлислериннен айырылды. Солай хан куьлкиге калдырды ногай бийлерди. Сонъгы дава: «Ногайымды талдырдынъ». Халк шет эллерге бай эм ток ерлерге кеткен сонъ, ногайлар аз эм куьшсиз халк болып калдылар, эм халкка авыр, оьзине пайдалы куллыклар эттирген (тоьменде каранъыз). Соннан сонъ Асан Кайгылы айыплайды ханды: «Баьтирлерим кырдырдынъ». Бу соьзлер шайытлайдылар Шыгым эм Ал-Шынъгырдынъ ногайлардынъ арасында согыслар ушынлай болган экен деп эм Шыгым дурысын айтпаган Мухаммед-Гирейга, яде бу соьзлер казахлар келген вакытка байланыслы, кайзаман Яныбек-хан яман бетиннен оьзин коьрсеткен эди ногайлар Эдилдинъ онъ ягына амалсыздан кешкенде, ол мал эм муьлк коьширген уьшин тоьлемин коьтерген эди, халктынъ кайгысыннан акша этпеге шалысып. Ногай баьтирлер сол заман казахларды йибермей согысып турган, ногай аьеллерге кешпеге заман болсын деп. Сонъынынъ алдындагы дава: «Каьрибинъ мен касарынъды, Айыры куржын арттырып, Айылларын тарттырып, Ят эллерде юрдирдинъ». Бу дава белгилейди халктынъ ярлылыкка еткисткен турысын эм ханга ашувланганнан аьр такыйка кайнап шыкпага аьзир турган ашувын, эм ногай элин амалсыздан таслап ят эллерге кеткенин. Ахырында ызгы дава: «Оьзинъе даьврен суьрдирдинъ...» коьрсетеди ханнынъ аьдемшилик яктан кайдай экенин, ондай табиат коьшпели халкка келиспейтаганын, кайзаман кара халк баьлеге калган болса, ханда сондай кысметке калув керек халкы ман, баскалай бу намыссыз хан деп саналады. Баскалай айтсак ол тувралай ханды бетледи, ондай затты хан кеширмеске де болар эди, сога коьре бу йыравда ханнан да коркпай тувра соьзлерди айткандай йигер бар деп санамага боламыз. Баска ерде табамыз тагы да эки юмаклы дава, кайсыларды Асан Кайгылы коьрсетип айтты Яныбек-ханга: Яйыкка кала салдырдынъ, Ягага кол салдырдынъ, Эдилге кала салдырдынъ, Этекке кол салдырдынъ.... (2, 57 б.) Билуьв керек, бириншилей, тарихшылардынъ коьбиси айтканы ман, ногайлар кала салмайтаган болганлар, болса да ондай зат пан эриспеге де болады, экиншилей, коьрсетилген ерлерде 2 кала болган (Сарайшык эм Астархан) эм сол заманларда баска калалар янъыдан салынмаган. Кайдай калалардан тура айтылады мунда? Ойлап караса, мунда калалардынъ оьзлериннен тура айтылмайды, тезирек калалардынъ тамларыннан тура айтылады, неге десе биз билемиз тарихтен Алтын Ордадынъ шахарлары тамсыз болганлар, тамнынъ орынында коьшпели халктынъ йигерли юреклери болган. Ама коьп калалардынъ бузылганы кепте аз аьскер мен келген ханнынъ ерин алаяк болганлары ман, оьзин хан дегенлер мен эм булай баскыншылар ман эм сол сырада душпанлардынъ тамлы калаларын, керманларын алмага кыйынлыгын коьргени коьрсетти, янъылыс экенин сондай йолдынъ эм шыгарды кала тамлардынъ коршалавга кереклигин. Амалсыз керек болды там курувшылар ялламага эм курмага затлар сатып алмага, коьресинъ, сога савлай Ногай Ордадынъ байлыгы кетти эм сол зат болды йыравдынъ тагы да бир давасынынъ себеби, неше айтса да халкка ондай ислер пайдасыз коьринетаган эди. Эм билуьв керек ол тамлар ногайларды коршаламады, сол йырдынъ соьзине карасак, олар тезлей ханнынъ оьзине керек болган оьзин ногайлардан коршаламага. Яде мунда казахлар шабылыннан тура айтылган: душпанлар тез келип калганын, халктынъ каьриби шыкканда. Соны ман биз коьремиз Асан Кайгылыдынъ йыр-ятлавынынъ негизли давалары Яныбек-ханга тамамлы келиседи Астархан ханлыгынынъ эм Ногай Ордадынъ негизли тарихте болган затларына. Бу авыр аьлдинъ ызы келди казахлар ногайларга дав ман келген вакытта, кайзаман сол Яныбек-хан яман бетиннен оьзин коьрсеткен эди казахлар ман сыгылган ногайларга Эдилдинъ онъ ягына кеширген уьшин тоьлемин коьтерген эди, халктынъ кайгысыннан акша таппага шалысып. Шыгым-бий бир неше кере казахлар ман согысып турды, коьресинъ, явып ногайлардынъ аьеллерин Эдилдинъ онъ ягына оьткеруьвин эм мунда онынъ колыннан бир неше казах солтанлар оьлимин таптылар. Оны оьлтирдилер, тек казахлар тувыл, а, сонъыннан Саид-Ахмед оьш алганды карасак, кайсы Астарханга келип, Шыгым уьшин оьшин алып, Ахмат-ханнынъ ети увыл-солтанларды оьлтиргенге, Шыгым-бийди, тезирек, Яныбек-хан яде онынъ ага-инилери оьлтирген. Яныбек оьзи басшылык суьре берди Астарханда, коьресинъ, 1527-ши йылга дейим, кайзаман Литвадагы есирден кайтип келди сонъгы Тахт Элидинъ Шейх-Ахмат-ханы эм баслады басшылык суьрип Астархан ханлыгында. Бу Асан Кайгылыдынъ йырындагы оьзгерислер янаслы киредилер 1510-1520 йыллар. Кайдай назым Асан Кайгылы берген оьзининъ ханына эм солай да керекли болганма экен ол назым бу йырдынъ атына шыгаргандай. Назым булай айтылады: Наьлет бизинъ юриске: Эдил минен Яйыктынъ Бирин язга яйласанъ Бирин кыска кысласанъ Ал колынъды маларсынъ Алтын мынан куьмиске (2, с. 58). Бу назымнынъ уьйкен маьнели экенин биз билемиз Небольсиннынъ китабыннан, 1852 й. баспадан шыккан, кайсысында айтылады, «ногайлар, юрт татарлардынъ ата-бабалары, Астарханнынъ тоьгеригинде яшайтаган, язда яйламага Урал (Джайык, Яйык) йылгага кетедилер, бир-бирде барадылар Эмбага (Джем, Ем, Зец), каерде олар ман конъыслыкта эм эмишликте яйлайтаган болган Сарайшык ногайларда эм казан татарларда» деп. (8. 56 б.). Бу болган ис коьрсетеди бизге, ногайлар Асан Кайгылыдынъ маслагатын онъайлы деп алганлар эм коьп заман Асан Кайгылы коьрсеткен йоллар ман малларын багатаган болганлар. Соннан себеп сол вакытта бу назым бек акыллы болган, эгер ол заманман тергеленген болса. А Яныбек-хан оьзи яратып алганма экен бу кенъести, аьлиги заманга дейим белгисиз. Энди Асан Кайгылыдынъ яшав вакытын тамамлап белгилеек уьшин, бизге баска булакка эс беруьв керек, Мамай деген дестанга. Сол дестанда биз коьремиз Муса-бийдинъ досын, сонъ ол аталык болды Мусадынъ увылларына эм немерелерине, ол окымыслы эм билимли коьп илмилерде акылзаде Асан-абыз, кайсы баска авылда яшайтаган болган эм оны Муса-бий шакырган болган билмеге кайдай Алладынъ язувлары язылган онынъ улларына эм немерелерине – келеектеги Ногай ордадынъ басшыларына, бу ис болып озган 1502 й. дейим, неге десе Муса-бий сол йыл оьлген. (4, 106 б.) бу макаладынъ авторы балайды тап сосы Асан-абыз Асан Кайгылы болув керек деп, неге десе бу дестаннынъ вакыты (≈1500-1555) артады баягы вакытты (1510-1520) эм сол оьзгерислерди, кайсылардан тура айтады оьзи Асан Кайгылы оьзининъ шыгармасында, не заттынъ акында йогарда айтылды эм коьп келисуьвлер мен ыспатланган Асан Кайгылы тап сосы Яныбек б. Махмуд деген ханнан тура язган эм сол вакытта деп. Ол заман дестанда неге Асан Кайгылы тувыл, Асан-абыз деп аталган ол. Коьресинъ, туьрли аьдемлер туьрли этип атайтаган болган Асан Кайгылыды. Халк оны Асан Кайгылы деп атаган, ама бу тек бир онынъ атына кос соьзи болмаган, кайсы ман сосы дестанда да атаган, мысалы, Орак эм Мамай атайтаган болган оны аталык яде Асан-ата деп. Абыз деген соьздинъ маьнеси – билимли, окымыслы; окытувшы. Окытувшыда, элбетте, окувшылар болув керек, кайсылар Асан Кайгылыды Асан-абыз деп атайтаган болгандыр. Дестаннынъ калай айтылганына карасак, биз коьремиз онынъ авторы сол Асан Кайгылыдынъ бир окувшысы болув керек, неге десе ол коьрген затларын айтады яде Асан Кайгылы ога тувра оьзине айткан болув керек. Асан-йыравга «Кайгылы» деп ялгавды йырав оьлген сонъ да бермеге болгандыр, онынъ ногай халктан эм ногай кыралдан тура коьп кайгылары уьшин, онынъ толы аты Асан Сабит улы болган. Бу дестанда айтылады калай Мамай-бий эм Орак-мырза Мухаммед-Гирейди (Бахты-Гирей дестанда) ханды эм онынъ увылын Бахадур-Гирейди (дестанда Батыр-Гирей) оьлтирген акында. Бу баьрисине де белгили 1524 й. болган ислер. Асан-абыз (Асан Кайгылы) мунда бир уьйкен катнасувшы, маьнесине коьре уьшинши аьдем бу дестанда. Туьп маьнесине карасак, мунда Асан-абыз (Асан Кайгылы) атабек кебинде турады яде рухани басшы, яде Ногай Ордадынъ бийине маслагатшы. Мамай оьлгеннен сонъ Асан-абыз (Асан Кайгылы), Мамайдынъ тоьбесине (курганына) минип, билдиреди халкка онынъ оьлгенинен тура. Орак-мырза айтып койган, ким мага айтса Мамайдынъ оьлгенин, мен соны оьлтирермен деп, сога коьре Асан-абыздынъ (Кайгылыдынъ) кызы Аьруьв-Апай толгап кыя айтады Оракка, Орак оьзи туьсинеди Мамай оьлгенин. Мамай оьлген 1549 й. (4, 188 б.). Халк оны хан (царь) Мамай деп билетаган болган. (10, 12). Соннан себеп биз билемиз, Асан Кайгылы 1550 й. дейим яшаган экенин. Болмага болады Асан Кайгылы Орак-баьтирден эрте яде сонъ оьлмеге, Оракты оьлтиргенлер 1550-1555 йй. Токтаслар: 1. Асан Кайгылы оьзининъ йыр-ятлавлы насихатында («Асан Кайгылыдынъ Азиз-Яныбек ханга айткан назымы».) Яныбек б. Махмуд б. Кучук-Мухаммед ханга карап соьзин соьйлеген, я казах Жаныбек б. Барак б. Куйричак ханга да, я Алтын Ордадагы Джаныбек б. Узбек ханга болып болмайды. Олардынъ яшаган вакытлары эм заманларынынъ шартлары келиспейди бу йырга. 2. Асан Кайгылы Муса-бийдынъ ызгы йылларында досы болган эм рухани соравларда маслагатшы болган. Ол аьде онынъ увылларына эм немерелирине аталык болган эм бий (хан?) Мамайдынъ кенъесшиси болган. 3. Асан Кайгылы Муса-бийдинъ алал досы болып эм онынъ увылларына эм немерелерине аталык болып баьри Ногай Ордада маьнели ислерге катнаскан. Ногай Ордадынъ бийлери сол вакытларда Мусадан сонъ болган Ямгуршы-бий, Хасан-бий, олардан сонъ – Асан Кайгылыдынъ тербияланувшылары, XV оьмирдин ызыннан XVI оьмирдинъ ортасына дейим йырав олардынъ рухани басшысы болган. 4. Асан Кайгылыдынъ ювыклы тувган эм оьлген йыллары А. Сикалиев берген (1490-1570) тутаслай ювык тешкеруьв бойынша шыгарылганман, ама, билким, тувган йылын йылыстырмага керек 10-20 йылга эрте: 1490-лар тувыл, а 1470-1480 йй. Оьлген йылын аьлде сахыйлав керек: 1550-1570 йй. 5. Хан Яныбек б. Махмуд (Азиз-Джанибек) 1510-шы йылларда, белки, Ногай Орда ман коьшип юрген Астарханнынъ ханлыгына эм Ногай Ордага хан болып, Емде, сонъ Яйыкта, оннан сонъ Эдилге коьшти, кайда куьресип баслады Тахт Эли уьшин. 6. Яныбек-хан, белки, эки каладынъ тамларын курды: Сарайшык Яйыкта эм Астархан Эдилде, соны ман Ногай Ордадынъ куьшин йоьнъкитти эм ногай халктынъ карибин шыгарды, шоьлди бир инсансыз калдырды. Сол себептен, белки, анълавлы болады неге енъил болган Ногай Ордадынъ ерин басып алувы казах Касым-ханнынъ аьскери мен 1519 й. 7. Баламага болады, Яныбек б. Махмуд ногайлардынъ ханы болды Ногай Ордада сондай шартлардан себеп: эки ага-ини бийлердинъ: Ал-Шынъгыр эм Шейх-Мухаммед (Шыгым) арасында питне эм ягаласув басланды, кайсыларга Яныбек-хан билдирмей от салган болса ярайды. Ахыр соьз: Бу токтасларга аьли де тешкеруьв керек эм салыстырып карав баска маьлиметлер мен, оларды ыспатламага яде сахыйламага керек, неге десе олар негизленген авызлама булакларга, ама олар сонъгы тешкеруьвлерге эм ашувларга ашкыш болмага болады. Бир зат энди анъланыслы болды: Асан Кайгылы – тап ногай йырав, инсан кепте хыйлы маьнели эм коьп келбетли аьвел оннан тура айтылганнан. Кулланган адабият: 1. Википедия, Асан Кайгы, https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D1%8B. 2. Кулунчакова Б. И. (сост.) Йыр иеси мен эдим" (Я князем песни был) Махачкала, 1971 3. Почекаев Р. Ю. Цари ордынские, СПб, 2012 4. Трепавлов В.В. История Ногайской Орды, Казань, 2016 5. Сикалиев А. И.-М. Ногайский героический эпос, Черкесск, 1994 6. Сикалиев А. И.-М., Ногайдынъ кырк баьтири (Сорок ногайских богатырей) на ногайском языке, Махачкала, 1991 7. Аз-Жанибек, https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA-%D1%85%D0%B0%D0%BD_(1474%E2%80%941480) 8. Небольсин П.И. Очерки волжского низовья, СПб, 1852 9. Смирнов В.Д. Крымское ханство до начала ХIII в., СПб, 1887 10. Маьлиметши: Махсутова (Мутаирова) Ф.М., Абдулхаликова (Мутаирова) С.Д. айтканыннан, а. Тукуй-Мектеб. Ставрополь край яшавшылары. 11. Ногайские мифы, легенды и поверья [Текст]: опыт мифологического словаря/Иса Капаев. – Москва: Голос-Пресс, 2012. С. 73. 12. Как Дагестанские ногайцы стали караногайцами https://nogaici.ucoz.ru/news/kak_dagestanskie_nogajcy_stali_karanogajcami/2017-12-07-983 Автор: Касим Махсутов, кралбилимши. ., С- Источник: https://golosstepi.ru/project/shol-tavysy-no26-17-07-2025/, https://golosstepi.ru/project/shol-tavysy-no27-24-07-2025/, | |
| Категория: Все о Ногайской орде | Добавил: тоньюкукк (23 Августа 2025) | |
| Просмотров: 282 | Комментарии: 1 |
| Всего комментариев: 1 | |
|
| |
0
